La praschun durant il temp antic e durant il temp medieval
Il dretg penal durant il temp antic e durant il temp medieval enconuscheva numerusas sancziuns. Da quellas giugava la praschun ina rolla subordinada, ed ella n'aveva per bler betg tanta impurtanza sco ozendi. Tuttina pudevan las praschuns da quel temp ademplir differentas funcziuns:
- segirar ina persuna accusada fin tar la tractativa
- segirar ina persuna sentenziada fin tar l'execuziun da la paina da mort
- segirar debituras e debiturs
- la praschun sco remplazzament d'in chasti pecuniar
- champ per praschunieras e per praschuniers da guerra
- lavur sfurzada en minieras u sin galeras
- praschun da chasa per sclavas e per sclavs, ma er per commembras e per commembers da famiglia malobedaivels
- meglieraziun da las praschunieras e dals praschuniers
- En il temp medieval disponivan claustras d'atgnas praschuns, nua che muntgs e mungias che na resguardavan betg las reglas da la claustra vegnivan serrads en per chasti, cun l'intent d'als meglierar.
- la praschun sco act da grazia
- Chastis che priveschan da la libertad per tut la vita eran savens il resultat da la mitigiaziun da la paina da mort tras il regent respectiv.
- la praschun sco lieu da tortura e d'execuziun
Savens era la praschun er il lieu da las torturas che vegnivan fatgas er sfurzar in confess. Savens vegnivan er execuziuns fatgas en las praschuns.
Chasti criminal durant il 15avel e durant il 16avel tschientaner
Il cumenzament dal temp modern era la dretgira penala chaussa d'in grond dumber da persunas e d'autoritads. Ina gronda impurtanza avevan las dretgiras ecclesiasticas, las dretgiras episcopalas al lieu ed ils inquisiturs. Correspundentamain grond era il dumber dals chastis che tanschevan da simplas admoniziuns fin a struptgadas crudaivlas ed a differentas furmas da la paina da mort.
Modas da chastiar:
- chastis levs
admoniziuns, chastis pecuniars
- chastis da vargugna
vegnir mess al pal da vargugna, far purtar tscherts vestgids e mascras per far attent uschia al gener dal malfatg, vegnir ris ora ed esser expost al spidiez da la populaziun, vegnir sfurzà d'assister ad in'execuziun cun la smanatscha che la proxima giada na saja quai betg mo in assister
- chastids ecclesiastics
pelegrinadis da chasti u purtar tscherts vestgids per chasti
- exiliaziun
- chastis che priveschan da la libertad
Ultra dals chastis da praschun èn vegnidas en dumonda il cumenzament dal temp modern ulteriuras furmas da chastis che priveschan da la libertad. Blers delinquents pitschens vegnivan mess en galeras. La fin dal 16avel tschientaner èn vegnidas stgaffidas chasas da lavur e chasaforzs en blers pajais da l'Europa, nua che vegnivan serrads en cunzunt murdieuas e murdieus, vagantas e vagants.
- chastis corporals
Il chasti il pli lev dals chastis corporals era il survegnir fridas. Tals chastis vegnivan decretads savens ensemen cun auters chastis (exiliaziun u arrest). Per reconuscher delinquentas e delinquents che avevan gia commess malfatgs resp. fugitivs da galeras e.u.v. vegnivan savens ars segns en la pel. Furmas pli rigurusas eran il tagliar giu in maun u il tschorventar ils egls. Bain savens vegniva taglià giu in'ureglia. Il militar chastiava savens cun far passar las tortas.
- • la paina da mort
- Sco metodas levas valevan: tagliar giu il chau, pender, stranglar e sepulir viv. Furmas pli rigurusas eran: arder viv e metter sin la roda.
Il chasaforz dad Amsterdam l'onn 1596
Las praschuns n'èn per bler betg uschè veglias sco quai ch'ins craja forsa. Pir la fin dal 16avel tschientaner è la praschun daventada il chasti da standard per tut las furmas da la criminalitad.
Ina da las emprimas praschuns modernas era il "Tuchthuis" (chasaforz) dad Amsterdam ch'è vegnì inaugurà l'onn 1596. Qua ha per l'emprima giada cumenzà a predominar l'idea da meglierar las delinquentas ed ils delinquents ed a stgatschar las ideas da vendetga e da retorsiun. Cun lavurar diramain duevan las praschunieras ed ils praschuniers s'endisar ad ina vita deschenta en libertad. Ultra da quai vegnivan las praschunieras ed ils praschuniers instruids.
L'idea da las chasas da correcziun è vegnida surpigliada en tut l'Europa. En Svizra èn vegnidas construidas las suandantas chasas da correcziun:
1614 Berna
1616 Basilea
1617 Friburg
1639 Turitg
1661 Son Gagl
Per il solit eran las chasas da lavur manaschis da famiglia che vegnivan manads d'in "bab" e d'ina "mamma". Quels eran responsabels per proveder las praschunieras ed ils praschuniers dentant er per mantegnair la disciplina. En las bleras chasas da lavur vegniva producì vestgadira, i vegniva tessì, filà e cusì. Chasas da lavur per dunnas vegnivan numnadas perquai "Spinnhäuser" cun il senn dubel dal pled tudestg (spinnen= filar, ma er batter).
Refurmas en il 19avel tschientaner
Ils megliers exempels per la situaziun desolata da las praschuns dal 19avel tschientaner èn trais praschuns represchentativas en ils Stadis Unids da l'America (USA) ed en Engalterra. Ellas han servì sco exempel per refurmas er en Svizra.
„solitary system“ – The Eastern State Penitentiary Philadelphia (USA)
Impuls impurtants per la refurma da las praschuns èn resultads da la cuminanza religiusa dals quechers. Questa cuminanza ha cumbattì per dismetter la paina da mort e chastis corporals ed ha fatg attent ina vasta publicitad a las situaziuns insupportablas en las praschuns. Ella tgirava la tradiziun da visitar las praschunieras ed ils praschuniers per integrar uschia la publicitad en la praschun. Cun in demanar exemplaric ed amicabel, betg cun chastiar, empruvavan els da meglierar las praschunieras ed ils praschuniers.
L'onn 1787 è vegnida fundada en il stadi federal da l'USA Pennsylvania la "Society for Alleviating the Miseries of Public Prisons" da la cuminanza dals quechers. L'onn 1821 han ils quechers realisà er la construcziun dal Eastern State Penitentiary, nua che praschunieras e praschuniers duevan chattar enavos en ina vita cun Dieu tenor las imaginaziuns dals quechers. Las praschunieras ed ils praschuniers vegnivan alloschads en isolaziun severa, na dastgavan betg lavurar e pudevan retschaiver mo visitas dal spiritual dal stabiliment. La Bibla era l'unica lectura permessa. En la solitariadad duevan las praschunieras ed ils praschuniers s'enriclar e sa meglierar.
„silent system“ – The Auburn State Prison New York (USA)
Cuntrari al "solitary system" vegniva manada la praschun statala "Auburn" a New York tenor il sistem da silenzi, il "silent system". Las praschunieras ed ils praschuniers passentavan mo la notg en cellas d'isolaziun. Durant il di stuevan las praschunieras ed ils praschuniers lavurar ensemen. Per che las praschunieras ed ils praschuniers na vegnian betg infectads da la criminalitad na pudevan els dentant betg discurrer in cun l'auter. Il minim tun u mo ina mimica u in gest vegniva gia chastià cun giaschladas.
„progressive system“ – Pentonville (GB)
La praschun Pentonville a Londra è vegnida construida tenor l'exempel dal "Eastern State Penitentiary" ed ha avert sias portas l'onn 1842. Auter che a Philadelphia era qua l'arrest isolà mo l'emprim stgalim d'in sistem progressiv, d'in "progressive system". Suenter nov mais arrest isolà pudevan las praschunieras ed ils praschuniers vegnir admess a las lavurs communablas. Tut en tut devi trais stgalims da l'arrest lev per las praschunieras e per ils praschuniers. Tut tenor lur conduita pudevan ellas ed els avanzar u descender. Il mender era da stuair turnar a l'arrest isolà. Tgi che cuntanscheva dentant il stgalim il pli aut, pudeva vegnir relaschà provisoricamain suenter trais quarts dal temp d'arrest.
En l'Irlanda è quest sistem da stgalims vegnì perfecziunà vinavant. Avant che vegnir relaschads sin cumprova vegnivan las praschunieras ed ils praschuniers en las "intermediate prisons", cumparegliablas cun chasas da mesa-libertad, nua ch'ellas e ch'els passentavan mo la notg, entant ch'ellas e ch'els pudevan lavurar dadora durant il di.
Construcziun da stabiliments sumegliants en Svizra:
1817 Cuira
1825 Genevra
1826 Losanna
1839 Son Gagl
1864 Lenzburg
1864 Basilea
1900 Regensdorf
Il svilup en Svizra
Stentas per in'unificaziun
- Il sistem da pensiun
Il cumenzament da la centralisaziun en ils fatgs da praschun è stà il sistem da pensiun, tenor il qual las delinquentas ed ils delinquents e persunas negligentas, tant persunas creschidas sco er giuvenils, vegnivan mess en stabiliments ordaifer il chantun u ordaifer il pajais. Quest sistem da pensiun è gia tschients dad onns vegl e vegniva applitgà l'emprim tar persunas negligentas. Bainbaud han surpiglià las chasas da correcziun – cunter pajament dals custs – er persunas sentenziadas da dretgiras dad auters chantuns. Uschia vegnivan mess avant la mesadad dal 18avel tschientaner delinquentas e delinquents dal chantun Grischun e dal chantun Glaruna en la chasaforz da Basilea. Curius èsi da vesair che Turitg – che possedeva in'atgna chasaforz – trametteva persunas depravadas savens en chasas da correcziun estras.
Propi pajar sistematicamain ina pensiun, q.v.d. far contracts a lunga durada per quest intent, han ins lura fatg pir il cumenzament dal 19avel tschientaner. Il cudesch da leschas penalas da l'Helvezia – schebain ch'el è stà en vigur mo durant in curt temp – aveva tuttina mussà che cun ils chastis che priveschan da la libertad, ch'eran main dirs ch'ils chastis corporals d'antruras, avevan ins pli bler success. Uschia èsi vegnì ch'ils chastis che priveschan da la libertad èn vegnids applitgads pli e pli savens.
Il cudesch da leschas penalas da l'Helvezia aveva bleras mancanzas, cunzunt perquai ch'el smanatschava per gronda part cun chastis che priveschan da la libertad. El è bainbaud puspè vegnì abolì. Ma tuttina existiva ina mancanza da locals per l'execuziun dals chastis che priveschan da la libertad che vegnivan pronunziads pli e pli savens. Uschia ha Franz Ludwig Schenk, cont da l'imperi da Kassel ad Oberdischingen sper Ulm, sa declerà pront da prender en pensiun delinquentas e delinquents. Blers chantuns han fatg cun el cunvegnas per trametter en pensiun delinquentas e delinquents. Blers chantuns han renunzià a construir atgnas praschuns.
Ils success ed ils resultats ch'èn vegnids cuntanschids a Dischingen n'èn betg stads cuntentaivels. I deva reclamaziuns perquai che las delinquentas ed ils delinquents vegnivan maltractads, tralaschads moralmain ed avevan d'endirar nauschas cundiziuns d'arrest. Adina puspè scappavan delinquentas e delinquents. La cunvegna cun il cont Schenk n'ha betg durà ditg. Gia la fin da l'onn 1808 ha quel stuì communitgar als chantuns che sia chasaforz vegnia serrada causa midadas politicas. La desditga da quest contract da pensiun ha gì directamain u indirectamain per consequenza ch'igl èn vegnidas fundadas praschuns chantunalas.
- Project d'ina praschun interchantunala
Suenter la desditga dal contract da pensiun cun il cont Schenk han ins empruvà da crear ina praschun interchantunala per gulivar quest deficit. Dentant ils chantuns che vegnivan en dumonda han mussà pauc interess. Unicamain il chantun Sviz ha ponderà seriusamain da metter a disposiziun il chastè da Grynau, cun il sustegn d'ulteriurs chantuns, per collocar circa 100 praschunieras e praschuniers. Dentant er qua è la buna veglia svelt stada a fin e tut è puspè vegnì tratg a la lunga. Pli tard è il chantun da Lucerna stà pront da metter a disposiziun ses stabiliment per collocar tranter auter las malfatschentas ed ils malfatschents dal Grischun. Questa soluziun era dentant fitg chara ed ultra da quai n'avevan qua las delinquentas ed ils delinquents protestants betg la pussaivladad da survegnir assistenza spirituala.
- Il svilup en il chantun Grischun
Gia l'onn 1758 era vegnì approvà dals cumins in project correspundent per construir ina praschun chantunala. Sia realisaziun è dentant ida ad aua ed in'unda da sazietad u da nunchapientscha è sa derasada. En ils onns settanta dal 18avel tschientaner na vulevan las vischnancas expressivamain betg savair novas d'ina praschun, er sch'ina persuna privata s'aveva declerada pronta da metter a disposiziun al chantun in object adattà per pauc tschains. Cur ch'igl è lura vegnì discutà davart il plan da stgaffir ina praschun a St. Margrethen a Cuira, èn sa defendids questa giada las burgaisas ed ils burgais da Cuira. Lur portavusch ha declerà da betg vulair tolerar in tal object en il territori da la communitad da la citad.
Dubis pervia da la confessiun e tema che las praschunieras e ch'ils praschuniers concurrenzeschian ils mastergnants indigens èn stads ils motivs per la refusa. Uschia è la chaussa restada pendenta per blers onns. Dentant las circumstanzas externas, numnadamain la mulesta da las vagabundas e dals vagabunds, han sfurzà las autoritads da s'occupar danovamain cun la dumonda betg schliada da la praschun. Uschia èsi vegnì ch'ins ha guardà da survegnir il consentiment da las pussanzas maritimas per pudair trametter delinquents grischuns en galeras. En il fratemp sa gidavan las dretgiras cun il sistem da pensiun usità. Q.v.d. las persunas sentenziadas vegnivan plazzadas sco pensiunarias en instituts a l'ester ch'eran pronts da collocar las malfacturas ed ils malfacturs grischuns. L'onn 1807 pareva sco sch'i fiss pussaivel in grond svilup cun far in contract cun il cont imperial Ludwig Schenk dad Oberdischingen sper Ulm. In incendi catastrofal ed ina midada politica ch'è succedida silsuenter han fatg ina curta fin cun il project per plazzar malfacturas e malfacturs dal Grischun en ina moda ordinaria. Sin quai ha il chantun mussà interess vi dal project dal chastè Grynau a Sviz ch'era planisà sco praschun interchantunala. Dentant er qua è la buna veglia svelt stada a fin e tut è puspè vegnì tratg a la lunga. Suenter han ins bainbaud chattà ina soluziun cun il chantun Lucerna ch'è stà pront da metter a disposiziun ses stabiliment. Questa soluziun era dentant fitg chara ed ultra da quai n'avevan qua las delinquentas ed ils delinquents protestants betg la pussaivladad da viver tenor lur confessiun.
Uschia han ins ponderà en il Grischun da metter a disposiziun per l'execuziun da chastis il chastè da Tarasp, ch'era daventà l'onn 1803 proprietad dal chantun. Quel sa chattava però en in stadi da construcziun precar. D'al metter en urden avess chaschunà gronds custs ed il stadi – flaivel da finanzas – na temeva nagut pli fitg che expensas. L'onn 1803 èn las autoritads da la citad da Cuira vegnidas activas ed han offrì al chantun la tur radunda tar il "Untertor" per construir ina praschun. Perfin ils commembers da las corporaziuns da mastergnanza (Zünftler) èn stads d'accord cun quai ed han surmuntà lur tema da la concurrenza. Bainbaud hai dentant dà problems davart il dretg da recumpra che la citad ha pretendì. Cun la brev dals 26 da favrer 1817 ha la regenza dumandà il president da la citad da Cuira da cumprar la tur quadratica cun ils curtins cunfinants, sper la colliaziun dal Mühlbach, per far la praschun, e quai per in pretsch pli favuraivel. Cun quella dumonda n'è il magistrat da Cuira betg stà d'accord. En sia resposta ha el renvià al fatg ch'el sez haja prendì en egl l'immobiglia "Sennhof", situada per lung dal mir vers ost, e ch'el saja pront da metter a disposiziun er quella tur per la cunutilisaziun. Questa giada n'è la regenza betg pli sa mussada stinada en quai che reguardava la dumonda da la proprietad. Igl ha dà ulteriuras tractativas e bainbaud èn els vegnids perina. Ins è sa cunvegnì ad ina summa da cumpra dad 11'500.– rentschs. Il mument da la surpigliada da l'areal "Sennhof" steva là ina fabrica da savun, la quala ha lura stuì vegnir translocada. La mesadad da l'onn 1817 è la praschun vegnida averta.