Zum Seiteninhalt

Il chantun vul duvrar dapli il rumantsch grischun sco lingua uffiziala

Ils documents da votaziun ed il cudesch da dretg grischun duain vegnir translatads en rumantsch grischun davent da mez 2001. La regenza surdat ina missiva correspundenta al cussegl grond.
Il fanadur 1996 ha la regenza introducì il rumantsch grischun sco furma linguistica dal rumantsch uffizial. Il rumantsch grischun vegn duvrà dapi lezza giada en diversas spartas da la communicaziun uffiziala, p.ex. en il Fegl uffizial dal chantun, en las communicaziuns a las medias dal chantun e sin intgins formulars. Nua che disposiziuns spezialas prescrivan dentant expressivamain il diever dals idioms ladin e sursilvan, n'eri fin uss betg pussaivel da duvrar rumantsch grischun. Per pudair realisar ils princips fixads da la regenza davart il diever dal rumantsch grischun, ston talas disposiziuns vegnir revedidas. Questa finamira figurescha pia er expressivamain en il program annual 2000 da la regenza. Tenor il dretg valaivel vegn prescritta l'applicaziun dals idioms ladin e sursilvan per ils documents da votaziun e per il cudesch da dretg grischun (collecziun sistematica dal dretg dal chantun Grischun). Ils documents en connex cun las votaziuns sco er la publicaziun rumantscha dal cudesch da dretg grischun pertutgan secturs da la communicaziun uffiziala ch'appellescha a l'entira populaziun rumantscha. Tenor il conclus da la regenza dals 2 da fanadur 1996 èsi d'empruar da cuntanscher en quests cas il diever dal rumantsch grischun. Sin fundament d'ina acceptanza pli e pli gronda tar la populaziun da lingua rumantscha èsi giustifitgà d'introducir il rumantsch grischun per quests secturs. Correspundentamain propona la regenza al parlament da midar la lescha davart il diever dals dretgs politics ed il conclus dal cussegl grond davart l'ediziun d'in nov cudesch da dretg grischun. Las finamiras da questas revisiuns parzialas èn:
- Rinforzar il rumantsch sco lingua uffiziala dal chantun.
- Sviluppar ina solida lingua rumantscha giuridica ed administrativa.
- Stabilir ina pratica linguistica chantunala unifitgada en quels secturs ch'appellescha a l'entira populaziun rumantscha.
- Proveder tut ils territoris rumantschs cun texts rumantschs e na sco fin uss mo l'Engiadina e la Surselva.
Areguard il termin han ins concretamain l'intenziun da metter en vigur las disposiziuns revedidas ed uschia la nova regulaziun linguistica sin l'entschatta da fanadur 2001. Quai ha per consequenza che davent da questa data vegn duvrà il rumantsch grischun per ils documents da votaziun rumantschs. Medemamain vegnan fatgs ils supplements currents dal cudesch da dretg grischun exclusivamain en rumantsch grischun. En connex cun revisiuns parzialas vegnan translatads mintgamai ils entirs decrets en rumantsch grischun. Ultra da quai duain vegnir translatads sistematicamain ils ulteriurs decrets dal cudesch da dretg en rumantsch grischun. Las capacitads restrenschidas dal servetsch da translaziun rumantsch pretendan dentant ina distribuziun da questas translaziuns sin trais onns. Tochen la fin da l'onn 2004 duai star a disposiziun l'entir cudesch da dretg grischun (var 3'000 paginas) en rumantsch grischun, e quai en furma stampada ed er electronica. Ins po responsar che, pervia da questa procedura, ina part dals decrets exista anc en ils dus idioms ladin e sursilvan durant in tschert temp ed ina part pli e pli gronda en rumantsch grischun. Per fixar las modalitads linguisticas vegn la regenza a statuir ina regulaziun transitoria correspundenta en l'ordinaziun executiva.

La via sur il pass dal Flüela resta serrada durant l'enviern
La regenza ha examinà il giavisch dal comité d'acziun "Pro Flüela", Tavau, or d'in puntg da vista cumplessiv. Sin fundament da la ponderaziun dals interess na po ella betg aderir al giavisch da mantegnair averta la via sur il pass dal Flüela durant l'entir onn. Cunter ina avertura dal pass dal Flüela durant l'entir onn pledan essenzialmain ils suandants motivs:
- La lingia dal Vereina da la Viafier retica (VR) è vegnida concepida sco colliaziun segira d'enviern per las regiuns Engiadina bassa e Val Müstair cun la part dal nord dal chantun e cun il rest da la Svizra. Quai premetta ch'i vegnia mess a disposiziun ina purschida confurma al basegn da vart da la viafier. En cas d'ina avertura durant l'enviern dal pass dal Flüela fiss mess en dumonda seriamain il tact da mesa ura per il transport d'autos ed il transport d'autos durant las uras marginalas. Il resultat fiss quel, che la lingia dal Vereina na pudess betg pli ademplir dal tuttafatg ses intent sco colliaziun segira d'enviern per las regiuns Engiadina bassa e Val Müstair. Il pass dal Flüela n'è numnadamain betg ina alternativa equivalenta durant l'enviern, perquai che per motivs da segirezza, el sto vegnir serrà or d'experientscha dal tuttafatg u almain temporarmain durant 40 fin 50 dis.
- L'avertura dal pass dal Flüela durant l'enviern chaschunass ina perdita annuala a la VR da var trais milliuns francs ed ina contribuziun per tant pli auta als custs betg cuvrids da vart da la confederaziun e dal chantun. Plinavant fiss colliada ina avertura dal pass dal Flüela durant l'enviern cun custs supplementars da var 600'000 francs per il chantun, e quai per il mantegniment da la via e per la surveglianza dal traffic. En consequenza na va ina avertura dal pass dal Flüela durant l'enviern betg a prau cun la pretaisa d'in diever spargnus dals meds publics.
- L'avertura da la lingia dal Vereina ha chaschunà en las regiuns Partenz ed Engiadina bassa cumprovadamain in spustament dal traffic sin via (traffic da persunas e da rauba) sin ils binaris. Tras quai vegn dischimpegnada er la regiun da Tavau dal traffic da transit. Quest svilup n'è per finir betg mo d'interess per il chantun, mabain er d'interess per las regiuns pertutgadas e na duai perquai betg puspè vegnir mess en dumonda tras ina avertura dal pass dal Flüela durant l'enviern.
- L'argument ch'il Grischun fetschia ina politica da "baiver e tschivlar" cun la construcziun da la lingia dal Vereina e cun l'amplificaziun contemporana d'ina via dal Flüela segira da stad ha chattà l'approvaziun d'in grond dumber da parlamentaris federals a chaschun da la deliberaziun dal credit per il Vereina en las chombras federalas. Ina avertura dal pass dal Flüela durant l'enviern confermass uss questas vuschs e mettess en dubi la credibladad dal chantun Grischun.
- La regenza ha preschentà repetidamain ed en tutta publicitad ch'il pass dal Flüela vegn a restar serrà durant l'enviern suenter la messa en funcziun da la lingia dal Vereina. Tant il credit supplementar per la construcziun da la lingia dal Vereina sco er la contribuziun chantunala al concept da communicaziun per il Vereina èn vegnids concedids dal cussegl grond resp. da las votantas e dals votants grischuns betg il davos sin fundament da questa empermischun da la regenza. Er suenter ina ulteriura examinaziun dals fatgs na resultan nagins motivs che giustificassan ina divergenza da quest punct da vista da la regenza.
La regenza è conscienta che la serrada dal pass dal Flüela durant l'enviern è cumbinada er cun dischavantatgs. En la ponderaziun cumplessiva dals interess è ella pia er pronta da sustegnair la regiun en il rom da sias pussaivladads per schliar ils problems anc existents. Plinavant è la regenza sa declerada pronta gia en in'autra occasiun da tegnair avert il pass dal Flüela mintgamai uschè ditg che la segirezza è garantida e che las lavurs da rumida da la naiv pon vegnir fatgas cun custs giustificabels. Questa empermischun vala er vinavant. En quest connex duai dal rest scrudar la cumbinaziun da la tariffa d'enviern resp. da stad per il transport d'autos cun la serrada d'enviern resp. cun l'avertura da stad dal pass dal Flüela. Las tariffas duain vegnir fixadas da nov per stagiun. Ins ha entschavì a far ils scleriments correspundents.

Consultaziuns a la confederaziun
Cun il program Interreg promova la UE dapi 1991 la collavuraziun sur ils cunfins. La regenza beneventa l'ordinaziun Interreg III per ils onns 2000 fin 2006. Il medem mument constatescha ella che la collavuraziun en il rom da la gruppa accumpagnanta durant la perioda dal program Interrg II ha gì in resultat satisfacent or dal punct da vista dal Grischun. Per ils onns 2000 fin 2006 ha la confederaziun permess in credit general da totalmain 39 milliuns per promover la participaziun svizra a l'iniziativa communabla per ina collavuraziun sur ils cunfins, transnaziunala ed interregiunala. Ils partenaris svizzers d'in project Interreg III ston empermetter almain ina prestaziun finanziala equivalenta. Per il chantun Grischun ha clera prioritad la collavuraziun sur ils cunfins.
Er il sboz per in program da prevenziun encunter il consum da tubac 2001 fin 2005 vegn approvà. In engaschament pli ferm da la confederaziun sin quest sectur è inditgà en vista a la muntada da las consequenzas sin la sanadad tras il consum da tubac. Cancer dal lom, malsognas cardiovascularas e malsognas da la respiraziun chaschunan mintg'onn var 8'000 morts e var 16'000 cas d'invaliditad annunziads.
Cun ils decrets executivs pertutgant la cunvegna davart il traffic terrester tranter la Svizra e la UE vegn creada la basa legala per realisar la cunvegna. Quella è in dals set contracts bilaterals ch'èn vegnids sutsegnads da domadus partenaris il zercladur 1999 e ch'il pievel ha acceptà cleramain il matg 2000. La regenza beneventa ils decrets executivs. Quels cumpiglian ils secturs contingents, admissiun a professiuns sco er normas tecnicas e socialas.
La cunvegna davart la libra circulaziun è medemamain in contract bilateral. Qua è vegnida revedida la lescha federala davart la libra circulaziun dal persunal medical. Cun l'ordinaziun davart la furmaziun supplementara e la renconuschientscha dals diploms e dals titels da furmaziun supplementara da las professiuns medicalas duain vegnir decretadas disposiziuns executivas correspundentas. Ellas vegnan da princip approvadas da la regenza.
En connex cun la cunvegna cun la UE davart la libra circulaziun duai vegnir midada l'ordinaziun davart la caracterisaziun particulara dals tissis pertutgant las permissiuns per il commerzi cun tissis. La regenza va d'accord cun las innovaziuns.

Da las regiuns e vischnancas
La regenza approva las revisiuns parzialas da las constituziuns communalas da San Vittore e da Tinizong-Rona.
La revisiun parziala da la planisaziun locala da Vella vegn approvada, cun resalvas er quellas da Breil e da Pagig.
Chanzlia chantunala dal Grischun

Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun