Il spazi d'abitar pajabel è stgars e gist per persunas cun ina istorgia da migraziun è el spezialmain difficil da chattar. En quest connex n'è betg mo l'abitaziun in factur decisiv per la qualitad da viver e per la participaziun, mabain er l'ambient social, là nua che l'abitaziun sa chatta. Co che l'integraziun, la planisaziun dal territori e la politica d'abitaziuns èn entretschadas – e tge ch'i dovra per er pudair esser dachasa en la nova patria.

In'abitaziun è bler dapli che mo quatter paraids cun in tetg. Per la pli gronda part da la glieud è ella il center da la vita. In port segir, nua che nus chattain la calma, in lieu da privadientscha e da famigliaritad, ma er in spazi per inscunters. Qua vegnan partids pasts, raquintadas istorgias, cumenzads e terminads novs chapitels da la vita. U tuttina betg – tgi che n'ha numnadamain betg in tal port u che viva en relaziuns d'abitar stretgas e canerusas cun pauca sfera privata, senta questa restricziun en quasi mintga sectur da la vita. Gist per persunas cun ina istorgia da migraziun è l'abitar in dals elements ils pli impurtants per s'integrar – ina clav che avra portas u che tegna serradas talas. E tuttina vegn il focus da las discussiuns publicas en connex cun l'integraziun mess mo darar sin quest tema.

La tschertga d'in dachasa
Ina persuna che fa adina puspè attent a l'impurtanza da quest factur è Rebekka Ehret, etnologa a la Scola auta da Lucerna – Lavur sociala, Institut per il svilup sociocultural. «L'integraziun ha lieu en spazis da viver – pia là, nua che glieud s'inscuntra, lavura, va a scola e pia er abita.» Lieus, nua che differentas gruppas s'inscuntran e passentan cuminaivlamain il mintgadi, han in potenzial spezialmain grond da servir sco punts socialas – sche las cundiziuns generalas constattan. E constattan ellas? Las cifras da l'Uffizi federal da statistica sveglian emprims segns da dumonda areguard las cundiziuns d'abitar da la populaziun immigrada. Da questas cifras resorti per exempel, che persunas cun ina biografia da migraziun pajan in tschains da locaziun per meter quadrat ch'è en media diesch pertschient pli aut – e quai cun in equipament ch'è savens mender. Tar questa gruppa è plinavant la surfatscha d'abitar en media cleramain pli pitschna per persuna. Entant che mintga persuna en Svizra dovra en media 47 meters quadrat surfatscha d'abitar, abitan persunas cun ina istorgia da fugia savens en abitaziuns cun main che 20 meters quadrat per persuna. Tant tar las cifras. L'abitar è però er in tema fitg emoziunal. «La famigliaritad cun in lieu e cun ses ambient na sa sviluppa betg automaticamain – ella crescha cun il temp, tras pitschnas rutinas e tras il sentiment da segirezza interumana», uschia Ehret. Tgi che n'haja però betg ina situaziun d'abitar cuntentaivla u tgi che stoppia adina puspè far midada, per quel saja difficil da daventar da chasa, quel restia ester – betg mo per auters, mabain er per sasez. «Cun effects negativs sin tut la famiglia, sin il svilup dals uffants, sin la carriera da furmaziun e da professiun, sin la sanadad psichica e la finala er sin l'integraziun», declera la scienziada.

Mo refusas
Azeb Abay enconuscha quai fitg bain. La dunna da l'Eritrea viva dapi passa 12 onns a Cuira. Ella lavura a temp parzial ed è mamma suletta da quatter figlias en la vegliadetgna da 9 fin 16 onns. Avant in tschert temp ha ella survegnì la disditga da l'abitaziun. Il locatur actual tolerescha bain anc ad interim la famiglia, el n'investescha però nagut pli en il mantegniment da l'abitaziun. La dunna da 40 onns tschertga perquai gia daditg desperadamain in nov dachasa – fin ussa senza success. «Jau hai reagì sin pli che tschient inserats», raquinta ella. «Mintgatant na datti insumma nagina resposta. Ubain ch'igl ha num: ‹deplorablamain gia affittà›». La situaziun d'abitar è precara, en cuschina na funcziuna la glisch betg pli dapi emnas. Ils locals èn umids, en tscherts lieus schizunt bletschs, tut è mo pli endrizzà provisoricamain. Tut è dischequilibrà. «Ultra da quai ha mia figlia pli giuvna disturbis da sanadad, quai che renda la situaziun anc pli difficila», raquinta Abay cun amarezza en sia vusch. Ils uffants sa vargugnian d'envidar amias a chasa.

L'experientscha da la famiglia Abay è exemplarica per bleras autras famiglias che na chattan betg in nov dachasa, malgrà ch'ellas tschertgan intensivamain. «Bleras persunas che tschertgan in'abitaziun han fadia – independentamain da la biografia da migraziun», accentuescha Rebekka Ehret. Per questa gruppa da persunas che tschertgan in'abitaziun renviescha ella però a facturs supplementars ch'engrevgeschan la situaziun, sco per exempel la discriminaziun. Quella capitia savens tut quietamain, però sistematicamain. Ehret numna quai «exclusiun integrada en las structuras». Per propi mussa la perscrutaziun, che persunas cun nums che tunan da l'exteriur, cun plirs uffants u che n'han betg ina biografia classica svizra cun entradas da gudogn, vegnan pli savens refusadas. «Savens basta gia la pli pitschna infurmaziun davart la derivanza ed il dossier vegn mess da la vart», uschia l'etnologa. Pertutgadas spezialmain sajan mammas sulettas che vegnan migrantisadas. «Tgi che ha blers uffants vala sco canerus. Tgi ch'è sulet vala sco ristga finanziala. Tgi ch'è omadus croda subit tras il raster.» A medem temp èn gist las persunas cun in status social ed economic pli nausch dependentas da relaziuns d'abitar stabilas, per ch'ellas possian far in pass enavant.

Il dialog manca
Bleras locaturas e blers locaturs èn sceptics envers locatarias e locataris cun ina biografia da migraziun. Questa tenuta sa basa savens sin imaginaziuns generalisadas u sin singulas experientschas negativas, per exempel areguard eventuals retards dal pajament, conflicts pervia da canera u pervia d'ina suroccupaziun presumtiva da l'abitaziun. Ils blers snegassan bain in rassissem avert, manegia Ehret, «ma la discriminaziun capita tuttina.» Far frunt a quai pudess ins cun campagnas d'infurmaziun cun cleras intenziuns, purschidas d'intermediaziun nunbirocraticas ubain instruments sco garanzias per il tschains da locaziun, sa Ehret. «En il truclet hai jau concepts per in dialog tranter tut las persunas participadas.» Però, ni l'Associaziun svizra dals proprietaris da chasas ni Casafair, l'associaziun per proprietaris d'abitaziuns che respectan l'ambient e las relaziuns socialas, hajan fin ussa mussà interess vi d'ina discussiun sapientiva. «Questas organisaziuns na sentan nagina urgenza, uscheditg ch'il martgà d'abitaziuns saturà funcziuna economicamain a lur favur», suppona la scienziada. Quai na saja betg en in senn social general. Questa discriminaziun po avair eventualas consequenzas sur pliras generaziuns. «Sche jau sco famiglia hai il sentiment, che jau na vegnia betg vinavant pervia da mes num, pervia da mia colur da la pel u pervia dal dumber d'uffants, po quai chaschunar resignaziun. Ins sa retira e participescha main activamain a la vita sociala», declera ella. Gabi Stoffel da Caritas Grischun enconuscha questas sfidas. Per incumbensa da l'Uffizi chantunal dal servetsch social tschertga ella abitaziuns per persunas cun ina istorgia da fugia, ch'èn supplementarmain dependentas da l'agid social. «Blers vulessan viver a u enturn Cuira. Il spazi d'abitar pajabel è qua però spezialmain stgars», declera Stoffel. La regiun saja talmain populara, perquai ch'ins possia sa basar sin raits existentas e perquai ch'i dettia spezialmain bleras structuras d'integraziun cun curs da lingua, purschidas da cultura e da sentupada sco er plazzas da scolaziun e da lavur. Perquai acceptian tschertins schizunt da viver a Cuira en ina «rusna», empè d'abitar pli lunsch davent en in'abitaziun pli amiaivla.

Citad u champagna?
Da princip sajan ils basegns però uschè variads sco las persunas sezzas (cf. p. 10). «Da curt sun jau stada cun in um giuven da l'Afganistan a Flem a guardar in'abitaziun. El è stà intgantà dal vitg, da la natira, da la quietezza, da l'aria frestga», raquinta Gabi Stoffel. Gist tar persunas giuvnas che vulan plitgunsch viver urban, saja ina tala flexibilitad impurtanta. Persunas sut 25 onns survegnan numnadamain contribuziuns da l'agid social cosiderablamain pli bassas per l'abitar. «La regla parta dal fatg, ch'ellas pon gea viver tar ils geniturs», sa Stoffel – «las fugitivas ed ils fugitivs èn dentant savens qua senza lur geniturs.» Per persunas che retiran agid social, valan da princip cleras limitas per ils tschains da locaziun. «En bleras regiuns èsi quasi nunpussaivel da chattar insatge supportabel», declera Stoffel. Da far midada pervia da quai en ina regiun perifera fiss bain teoreticamain pussaivel. Quai na saja però betg adina raschunaivel, sch'ins stoppia per quest intent prender uffants ord lur ambient scolastic e social, u sch'insatgi ha gia chattà ina lavur u ina plazza da scolaziun. Quai vala er per la famiglia Abay, per la quala Stoffel ha entant surpiglià da tschertgar in'abitaziun e porscha uschia ina gronda distgargia.

Ina planisaziun dal svilup activa
Spezialmain difficila è la tschertga d'ina abitaziun betg mo en las regiuns urbanas sco a Cuira, mabain er en ils centers turistics sco a Tavau, Arosa u Puntraschigna. Qua ston las persunas cun entradas localas concurrenzar cun persunas d'ordaifer cun pajas grondas per abitaziuns che vegnan bleras giadas duvradas mo sco segundas residenzas. Er en vista a questa situaziun tendida ha il chantun Grischun deliberà il zercladur da quest onn ina nova Lescha davart la promoziun d'abitaziuns. Questa lescha na serra betg mo largias en tscherts puncts, mabain duai procurar sistematicamain per ina distgargia – tras credits a tschains favuraivels per la construcziun d'abitaziuns d'utilitad publica, tras in sustegn sistematic da famiglias en situaziuns finanzialas modestas sco er tras ina coordinaziun regiunala pli intensiva. Marcus Caduff, il president da la Regenza e schef dal Departament d'economia publica e fatgs socials, discurra d'in «stausch necessari per spazi d'abitar favuraivel».

Quest pass è in element impurtant d'ina entira retscha da mesiras, che la sociologa Marika Gruber accentuescha en l'intervista cun MIX davart il tema ambient d'abitar (p. 12). Ella pledescha per ina planisaziun cumplessiva e prospectiva dal svilup. Co che quai pudess guardar or, ha il program federal «projets urbains» experimentà en quartiers cun ina gronda quota d'immigrants a Pratteln (BL), Vernier (GE), Olten (SO) u Rorschach (SG). Il resultat: En moda spezialmain persistenta reusseschia l'integraziun là, nua che la planisaziun dal territori, la politica d'abitar e sociala, la furmaziun e la segirezza sajan accordadas stretgamain ina cun l'autra en las autoritads. En quest connex saja decisiv d'integrar activamain la populaziun. «L'integraziun n'è betg liada al lieu, mabain reussescha cunzunt là, nua ch'ina participaziun è pussaivla», sa er Rebekka Ehret. Latiers tutga la creaziun u la promoziun da structuras da dialog e da lieus d'inscunter publics. En las citads surpiglian per exempel posts da coordinaziun da quartiers questa funcziun. Els sustegnan las abitantas ed ils abitants d'ina part da la citad, cun tematisar lur giavischs, cun promover raits e cun cooperar a la concepziun dal quartier. Els procuran cunzunt per ils puncts da contact tranter la populaziun e l'administraziun municipala u la politica ed accumpognan intents da planisaziun e projects. En ils vitgs s'enconuscha la glieud plitgunsch e discurra in cun l'auter. Questa incumbensa surpiglian là savens persunas decisivas sco politicras engaschadas u plevons. Uschia u uschia: «Sche process da midada socials indispensabels en l'ambient d'abitar – e latiers tutga er la migraziun – n'èn betg colliads cun participaziun e cundecisiun, pon els vegnir chapids da la populaziun gia domiciliada sco metoda da stgatschar, er sche quai n'è betg il cas. En il Grischun capita il stgatsch cunzunt tras possessurs d'abitaziuns secundaras bainstants», suttastritga l'etnologa.

Tgi sa sumeglia, s'accumpogna?
Ina supposiziun derasada è quella, che las immigrantas ed ils immigrants «s'isoleschian» sapientivamain cun lur cumportament d'abitar. En realitad tschertga blera glieud in ambient d'abitar, nua che cumpatriots vivan gia – «betg sco retratga, mabain perquai che questas raits als gidan d'arrivar e da s'integrar», declera Rebekka Ehret. Gist tar persunas ch'arrivan da nov en ina regiun, porschia la vischinanza da persunas enconuschentas segirezza en in nov sistem cun lingua estra e cun modas da cumportament nunenconuschentas. «Quai è in fenomen, ch'ins po observar en tut las gruppas socialas», declera la scienziada, «er bleras Svizras e Svizzers prefereschan lieus da domicil, nua ch'els inscuntran persunas da medema opiniun. Saja quai a la Goldküste da Turitg cun in ambient magari bainstant, sin il pajais cun blera quietezza u en ina cooperativa organisada da cuminanza – la glieud s'orientescha savens a stils da viver che correspundan a lur atgnas ideas.»

Questa furma d'ina concentraziun facultativa en lieus da domicil sa differenzieschia d'ina segregaziun sfurzada, pia da la concentraziun en in lieu pervia da discriminaziun u pervia da mancanza da meds finanzials. «Questas densificaziuns na correspundan en Svizra betg a l'appartegnientscha etnica, mabain a la classa sociala», declera Ehret. Persunas che han acquistà en lur pajais da derivanza in diplom professiunal che na vegn betg renconuschì qua, u persunas cun in stadi da furmaziun bass e forzas da lavur betg qualifitgadas sco er persunas cun pitschnas entradas u pertutgadas da povradad – savens èn quai persunas cun ina biografia da migraziun – han pervia da lur situaziun finanziala u pervia da lur status social mo darar la pussaivladad u il spazi d'agir finanzial necessari per tscherner libramain lur domicil. «Bleras persunas ch'èn en talas situaziuns vivessan fitg gugent en quartiers u abitadis cun ina maschaida sociala», accentuescha Ehret. «Las pli bleras persunas èn migradas gist perquai ch'ellas vulevan scuvrir novas pussaivladads e perspectivas e sa distatgar da structuras socialas stretgas.» Ch'i na dat en Svizra naginas situaziuns sumegliantas a ghettos sco en tschertas citads e lieus en Germania, Frantscha u Engalterra – malgrà tschertas concentraziuns qua e là – ha cunzunt da far cun la politica organisada en moda federalistica e cun l'economia. Las pitschnas dimensiuns favuriseschan ina buna repartiziun, gist tuttina sco per exempel il sistem d'attribuziun per requirentas e requirents d'asil tenor il dumber d'abitantas e d'abitants dals chantuns.

Fatschas traglischantas
En vista a quests fatgs stoppian ins menziunar malgrà tut las sfidas, «che la glieud qua en Svizra abita e viva per regla paschaivlamain ensemen u in sper l'auter, saja quai en lur quartiers da citad sco er en ils vitgs», uschia Ehret. Er Gabi Stoffel va per il solit cun sentiments positivs a chasa. «Mia lavur è in grond enritgiment. Ella ma metta adina puspè sin terra franca», resumescha ella. «Il pli bel èn las fatschas traglischantas, cura che las persunas arrivan cun tut lur rauba e pon retrair e dar vita a lur nova abitaziun», di ella – e fa tut per che er Azeb Abay e sias figlias possian bainbaud far in tal nov cumenzament.