MIX 2026 | p. 6–9 | Artitgel principal

Colliar per plaschair D'emprender ina lingua locala è central per pudair viver independentamain, per sa participar ed avair in sentiment d'appartegnientscha en il Grischun. La chapientscha vicendaivla na dependa però betg mo dal stgazi da pleds e da la grammatica. Il dialect, il tempo, ina lingua professiunala, reglas implicitas e malsegirezza pon crear novs obstachels. Per ch'il barat gartegia, dovri in visavi che taidla, dumonda suenter e reflectescha.

Text: Philipp Grünenfelder; illustraziuns: Lorena Paterlini

«Jau hai surris e mussà, che jau haja chapì.» Yasser Ali enconuscha quest reflex. L'um da 47 è arrivà avant dudesch onns da la Siria en Svizra ed ha cumenzà qua ad emprender tudestg. Tuttina sa regorda el bain da situaziuns cun discurs da mintgadi, nua ch'el preferiva da betg anc ina giada dumandar suenter, sch'el n'aveva betg chapì insatge. Pervia da pensiers da s'exponer u da vegnir vesì sco main cumpetent. Pia surrir, dar dal chau, ir vinavant.

Quants pleds ston ins enconuscher, per che quai na capitia betg pli? La dumonda va en la faussa direcziun. Sa chapescha, che l'emprender la lingua locala è ina premissa centrala per l'integraziun. En il sectur da las persunas estras dal Program chantunal d'integraziun dal Grischun (PCI 3) van 33 pertschient dals meds finanzials a favur dal sectur da promoziun Lingua, dapli che per mintga auter sectur. Las persunas immigradas duain s'acquistar cumpetenzas linguisticas e da mintgadi per obtegnair independenza, participaziun sociala, scolaziun e lavur. Co ch'il Post spezialisà per l'integraziun concepescha il cumenzament da questa via, mussan las visitas da MIX en il center per l'emprima registraziun Meiersboden ed en il center da transit Valbella.

Ma be cun curs da lingua u cun in nivel da lingua cuntanschì n'è il tema anc betg evas. Plitost il cuntrari: Il test real cumenza en il mintgadi, durant la pausa en il manaschi, durant la saira da geniturs, a la fermada da bus u tar la media. Là sa mussi, quant che po anc capitar tranter ils pleds emprendids.

Dapli che grammatica

«L'idea che la lingua saja grammatica e stgazi da pleds è memia simpla», di Marina Petkova. La linguista perscrutescha ed instruescha a la Scola auta turitgaisa per scienzas applitgadas (ZHAW) davart integraziun linguistica, plurilinguitad e davart la situaziun dal tudestg svizzer. La communicaziun saja adina ina cumbinaziun da cumpetenza linguistica e sociala. Per savair fitg bain ina lingua na stoppian ins betg mo chapir pleds, mabain er interpretar situaziuns, valitar rollas e savair, tge moda e maniera da discurrer ch'è gist adattada.

Petkova illustrescha questa enconuschientscha cun in exempel dal mintgadi: il far cumpras. Tgi ch'è disà d'ir sin in martgà da stan a stan e martgadar il pretsch da las tomatas, ha in'autra savida davart la situaziun che insatgi che dumonda en il supermartgà il numer per pasar ils peperonis. Il stgazi da pleds po esser il medem e la situaziun tuttina restar estra. Tar il medi, durant il discurs cun ils geniturs u sin in uffizi vegnan vitiers expressiuns spezialisadas, aspectativas, andaments e reglas implicitas.

Gist tuttina, sco quai ch'i na dat betg «la» situaziun da partenza per emprender la lingua. Petkova renda attent, da betg mo pensar vi dad ina tscherta gruppa da migrantas u migrants. Il spectrum tanscha da persunas che n'han mai frequentà ina scola e ston l'emprim emprender, co ch'ins emprenda, fin a persunas spezialisadas fitg qualifitgadas che discurran englais durant lur mintgadi da lavur. Intgins emprendan la segunda lingua, per auters è quai gia la terza u quarta lingua estra. Sch'ina persuna sa gia pliras linguas, po quai facilitar d'emprender in'ulteriura. La plurilinguitad è er perquai ina resursa.

Ed anc insatge na pon ins strusch illustrar cun stgalims da nivel: la situaziun da vita. Tgi che ha a medem temp quitads finanzials, che sto manar sia famiglia tras in mintgadi malsegir u ch'elavura eveniments engrevgiants, emprenda sut autras cundiziuns ch'insatgi che sa senta segir. «La motivaziun è insatge dal pli impurtant, er per emprender la lingua», di Petkova. La segirezza emoziunala saja colliada fermamain cun quai. Tgi che sa sentia acceptà e bainvegnì, possia cumprovadamain emprender meglier e plitost memorisar quai ch'el ha emprendì. Cun emprender la lingua vegn pia promovì l'arriv, ed in bun arriv promova da l'autra vart essenzialmain l'acquisiziun da la lingua.

Tge che quai vul dir en in rom pli pitschen, pon ins observar en l'inscunter da lingua da la Biblioteca da la citad da Cuira. Blers vegnian l'emprim per meglierar lur abilitads da discurrer, raquinta la manadra da la biblioteca Heidi Theus, e sentian bainbaud, ch'els tschertgian er contacts, orientaziun e segirezza. Senza tests e squitsch da prestaziun vegni discurrì en gruppas maschadadas davart far cumpras, traffic, mangiar, umor u particularitads da la lingua respectiva. Mintgatant sa mussa il progress uschia, ch'insatgi fa tuttenina dapli dumondas, mintgatant uschia, che participantas e participants van suenter l'inscunter a baiver in café ensemen. «Lura daventa la lingua dapli che mo ina finamira d'emprender», di Theus. «Ella po vegnir utilisada sco instrument impurtant per relaziuns, amicizias e participaziun sociala.» Ma il pli tard ordaifer talas localitads protegidas spetga puspè in entir mund da lingua, e per quest mund na datti nagin curs che po preparar dal tuttafatg.

Sche tudestg standard na basta betg

Tgi che emprenda tudestg standard, senta en la Svizra tudestga savens gia sin via a la lecziun, ch'i vegn discurrì insatge auter en ils conturns. La lingua standard ed il dialect partan er en il Grischun il mintgadi in cun l'auter. L'expressiun specifica per quai è tenor la linguista «diglossia». Per persunas immigradas vul quai l'emprim ina giada dir lavur supplementara. En in discurs da duas persunas mida il visavi forsa anc al tudestg standard. Uschespert che pliras persunas indigenas sesan ensemen, mida la runda svelt puspè al dialect. Tgi che saveva gist anc suandar bain, stat tuttenina daspera.

Uschè lunsch, uschè stentus. Ma Petkova volva la perspectiva. Gist perquai che las Svizras tudestgas ed ils Svizzers tudestgs audian da pitschen ensi differents dialects e midian tranter dialect e lingua standard, sajan els surprendentamain flexibels. Formulaziuns cun ina grammatica u pronunzia divergenta possian els savens chapir pli svelt e sajan remartgablamain flexibels en connex cun difficultads da chapientscha. «Quai è propi in grond avantatg», di ella.

Simpel n'èsi perquai tuttina betg. En la Svizra tudestga è il dialect tenor l'experta er ina varietad d'approximitad e d'appartegnientscha. Tgi che mida adina subit al tudestg standard, ha forsa ina intenziun gentila, po dentant evocar tar il visavi gist il cuntrari. Tgi che chapescha dapi daditg il dialect, resenta la midada eventualmain sco signal dad anc betg appartegnair dal tuttafatg. Auters èn cuntents da quai. Correspundentamain na datti betg ina instrucziun, co far. Persuenter dovri insatge che gida omaduas varts: tadlar attentamain, enconuscher signals ed en cas da dubi dumandar suenter.

Betg aposta plaunsieu, per plaschair

Gist l'emprova bainvulenta da vulair esser spezialmain chapaivel, po numnadamain crear in nov obstachel. Petkova renviescha al fenomen da l'uschenumnà «foreigner talk», ch'è perscrutà scientificamain. Intginas persunas indigenas discurran tuttenina marcantamain pli plaun cun persunas ch'emprendan tudestg, fan frasas exageradamain simplas u schizunt cun sbagls e reduceschan la communicaziun sin il pli necessari. Davos quai sa zuppa mintgatant ina faussa egualitad: Tgi che s'exprima linguisticamain malsegir, vegn er vesì sco main cumpetent. Ma tgi che na sa anc betg perfetgamain tudestg, n'auda perquai betg mender e na pensa er betg en moda main cumplexa.

Quant grond ch'il foss tranteren po esser, mussa Yasser Ali. En la Siria ha il bab da famiglia lavurà nov onns sco giurist. En Svizra ha el absolvì ina scolaziun cun certificat en dretg da migraziun e lavura oz sco manader da curs da lingua ed interpret intercultural per arab e curd. Gist en questa funcziun dumonda el suenter, sch'insatge n'è betg cler. Betg perquai ch'el n'avess betg la savida, mabain perquai che exactadad tutga tar sia lavur. «Jau stoss chapir tut, betg mo 70 pertschient», di el. Segirezza linguistica e cumpetenza professiunala n'èn apunta betg il medem.

Petkova va anc in pass pli lunsch. Er in sustegn bainvulent possia svalitar persunas, sch'ins n'haja da bell'entschatta betg gronda fidanza d'insatgi. Ella discurra d'ina furma positiva da discriminaziun ch'ella enconuscha er da sia atgna experientscha da migraziun. Stima possia percunter signifitgar: «Jau sai, che ti sas quai.» I po natiralmain esser in agid da discurrer pli plaun, da simplifitgar ina frasa cumplitgada u da midar al tudestg standard. Decisiv èsi, da s'orientar al vair basegn dal visavi e betg ad ina imaginaziun nunponderada da tal.

Questa responsabladad n'han betg mo las singulas persunas. Petkova vesa adina puspè infurmaziuns en l'internet u sin flyers, che sa drizzan explicitamain a migrantas e migrants e ch'èn tuttina strusch chapaivlas. «Fitg savens na pon gnanc Svizras u Svizras chapir quai precisamain, sch'els n'èn betg versads en il tema», di ella. Ina lingua chapaivla n'è perquai betg mo ina favur. Ella decida, sche persunas pon far diever dad infurmaziuns, prender decisiuns ed agir en moda independenta.

Ma er ina frasa chapaivla na garantescha anc betg, che omaduas varts manegian il medem. Mintga persuna ha sias experientschas, aspectativas ed imaginaziuns ch'ins na po betg translatar cun pleds. Precis en questas situaziuns observeschan interpretas ed interprets interculturals savens, co che la chapientscha vicendaivla stagnescha.

Tranter las lingias

Elodie Rossmaier è interpreta per franzos e tudestg, savens per persunas da pajais da l'Africa dal Vest e da l'Africa Centrala. «Ina persuna spezialisada ha cusseglià ina giada ad ina mamma dad ir pli savens en il guaud cun ses uffant», cumenza Rossmaier in exempel. Per la mamma n'haja quai betg tunà sco ina spassegiada nunprivlusa tranter sendas marcadas e plazzas da gieu. Ella aveva cumbinà «guaud» cun «la brousse», pia cun dschungla u savanna, cun animals selvadis e privels da sia regiun d'origin. «Sia retegnientscha pudeva parair per auters sco mancanza d'interess. Per propi vuleva ella dentant sortir, ad ella mancava però ina part dal context», uschia l'interpreta interculturala.

Mintgatant èsi anc pli banal. Ina persuna spezialisada dat il cussegl d'ina «sauna marenda». «Na schai betg simplamain ‹saun›. Quai è memia abstract», cusseglia Rossmaier. «Numnai exempels concrets.» Tge che sa chapescha per ina vart, na vul per l'autra vart anc ditg betg dir il medem. Ses collega, l'interpret Yasser Ali, vesa quai spezialmain savens en il sectur da furmaziun. Tge signifitga «motorica fina»? Tge vul quai dir, sch'in uffant n'è anc betg «madir» per il proxim pass? Quest ultim punct han ins stuì declerà a la mamma, per ch'i saja cler: «I na va betg per intelligenza u tuppadad.» Blers geniturs novarrivads n'enconuschan er betg la permeabilitad dal sistem da furmaziun svizzer. Ina recumandaziun per ina tscherta via da scolaziun po lura vegnir chapida sco svalitaziun, cumbain che la persuna d'instrucziun ha tut in'autra finamira.

Sche la tema fa part dal discurs

Talas differenzas han anc in pli grond effect, nua che vargugna e tema giogan ina rolla. In invit dal Servetsch psicologic da scola u da l'Autoritad per la protecziun d'uffants e da creschids po evocar imaginaziuns che nagin na vul, cunzunt tar persunas che enconuschan uffizis statals mo da contexts savens negativs. Ali vesa, che geniturs discurran spezialmain precaut u na menziunan pli gugent betg tscherts problems, perquai ch'els han tema ch'ins pudess prender davent dad els ils uffants u che quai pudess avair autras consequenzas negativas. «L'agid da chapir cumenza mintgatant gia avant il discurs. Alura vai l'emprim per sclerir, pertge ch'ins è insumma là e tge incumbensa che l'instituziun respectiva ha», di el.

Gist en situaziuns sensiblas poi esser util d'avair in ulteriur sustegn professiunal. Tenor Alexander Moline, manader da sectur tar Arge Verdi, il servetsch d'intermediaziun per interpretas ed interprets interculturals, èn la sanadad, ils fatgs socials e la furmaziun ils pli impurtants champs d'acziun en il Grischun. «I po esser ch'insatgi vegn cun ses tudestg senza problems tras il mintgadi da lavur, tar ina visita da medi na chapescha el però tuttina betg precis per tge ch'i va.» Pli grondas consequenzas ch'ina malchapientscha pudess avair, e pli impurtant ch'i saja d'avair la segirezza linguistica. Per Ali è la preschientscha d'in interpret durant discurs impurtants perquai mintgatant «ina sort assicuranza».

Meds auxiliars restan meds auxiliars

Per blers obstachels linguistics datti ozendi er sustegns digitals. In pled ester chattan ins entaifer secundas, entirs formulars e brevs pon vegnir translatads u simplifitgads. En il mintgadi po quai esser in fitg grond agid. Er Petkova vesa in grond potenzial en quai, per exempel sco sustegn durant il curs da tudestg u per avair access ad infurmaziuns. «L'intelligenza artifiziala è entant ina buna assistenta. Ma be in'assistenta», di ella. In sistem possia elavurar texts, crear exercizis u furnir translaziuns. Tge che quel na possia betg registrar senz'auter, saja la situaziun concreta. Tgi sesa visavi, tge experientschas ha questa persuna e pertge sveglia ina noziun che para senza malart, forsa malsegirezza u ina reacziun nunspetgadamain brutta? Perquai dovria quai savida dal context, cumpetenza professiunala ed en bleras situaziuns ina persuna attenta. «En il sectur d'integraziun vegni insumma discutà bler davart la dumonda, quant decisivs che l'engaschament da persunas qualifitgadas e lur agir professiunal sajan», uschia l'experta.

La tecnica extenda er las pussaivladads per l'interpretaziun professiunala. Gist en in chantun uschè grond sco il Grischun pon interpretaziuns per telefon u video – tenor Moline – surmuntar distanzas e render accessiblas pli svelt linguas raras. Questas interpretaziuns schlian però cunzunt in problem pratic.

Sche duas persunas han a la fin propi chapì il medem, resta in'autra dumonda.

Ord perspectiva da l'inscunter da lingua resumescha Heidi Theus en moda pli simpla: «La lingua è darar la vaira finamira. La lingua è la clav.» I va dentant pli simpel d'avrir ina porta, sch'igl ha da l'autra vart insatgi che reflectescha. Sch'ina persuna d'instrucziun explitga, tge ch'ella manegia cun «madir». Sch'ina media bada, ch'in term specific na vegn betg chapì. Sch'ina vischina na discurra betg immediatamain en moda aposta plauna, mabain discurra l'emprim ina giada tut normal. E sche omaduas varts dumondan suenter, avant che la malsegirezza daventa ina malchapientscha. Alura creescha la lingua propi ina colliaziun.